Integrowana ochrona roślin

Rozporządzenie w sprawie stosowania zasad integrowanej ochrony roślin weszło w życie z dniem 1 stycznia 2014 r. Każdy rolnik zobowiązany jest chronić rośliny w sposób zgodny z jej założeniami.

Integrowana system ochrony roślin przed organizmami szkodliwymi, polega na wykorzystaniu wszystkich dostępnych metod, a w pierwszej kolejności metod niechemicznych. Takie podejście do ochrony pozwala na ograniczenie do niezbędnego minimum wykorzystanie chemicznych środków ochrony roślin, a tym samym zmniejszy presji na środowisko naturalne z jednoczesną poprawą jego bioróżnorodności.

W myśl rozporządzenia z dnia 18 kwietnia 2013 w sprawie wymagań integrowanej ochrony roślin do metod niechemicznych można zaliczyć:

- stosowanie płodozmianu, terminu siewu lub sadzenia lub obsady roślin,

- stosowanie agrotechniki w sposób ograniczający występowanie organizmów szkodliwych,
w tym mechanicznej ochrony roślin,

- stosowanie nawożenia, nawadniania, wapnowania,

- przeprowadzanie czyszczenia i dezynfekcji maszyn, opakowań i innych przedmiotów oraz zapobieganie rozprzestrzeniania się organizmów szkodliwych,

- stwarzanie warunków sprzyjających występowaniu organizmów pożytecznych.

Jedną z metod niechemicznych, nad którą warto się zatrzymać i zgłębić z tego zakresu wiedzę jest stosowanie płodozmianu. Metoda ta stosowana była od bardzo dawna. Systemy płodozmianu zmieniały się z upływem lat z systemu nowinowego poprzez odłogowy następnie ugorowy i obecnie płodozmianowy tzw. trójpolówka ulepszona, której głównym założeniem jest przemienna uprawa roślin zbożowych i liściastych. Prawidłowe następstwo roślin jest powszechnie uznawane jako podstawowy element agrotechniki, decydujący o utrzymaniu żyzności gleby, wielkości uzyskiwanych plonów, efektywności produkcji poszczególnych ziemiopłodów oraz organizacji produkcji w całym gospodarstwie. Płodozmian w rolnictwie spełnia wiele ról, z których można wymienić najważniejsze z punktu widzenia integrowanej ochrony roślin: akumulacja próchnicy i budowy struktury gleby, ograniczenie strat biogenów oraz ograniczenie zagrożenia erozją. Ponadto rola płodozmianu polega na zaopatrzeniu roślin w składniki pokarmowe, regulację zachwaszczenia oraz sprostaniu wymaganiom wodnym roślin. Płodozmian ogranicza nasilenie chorób i szkodników, zapewnia czas na przedsiewną uprawę roli oraz przyczynia się do równowagi paszowo-nawozowej.

Właściwe zmianowanie ma korzystny wpływ na wzrost zawartości próchnicy oraz sprzyja tworzeniu się struktury glebowej. Informację o tym, w jakim stopniu poszczególne grupy upraw wpływają na podane właściwości gleby, znajdziemy w tabeli 1. Do roślin, których uprawa wzbo­gaca glebę w materię organiczną, należą trawy, strączkowe i motylko­wate. Dlatego udział w płodozmianie roślin motylkowatych i strączkowych powinien wynosić co najmniej 15%, a koniczyny z trawami 20%. Rośliny takie jak: ziemniak, burak, rzepak, zboża, kukurydza, warzywa, mają ujemny współczynnik, powodują że materia organiczna gleby zmniejsza się. Podczas uprawy roślin okopowych mineralizacji ulega od 1,3 do 1,5 t/ha materii organicznej gleby, aby wyrównać straty wymagane jest zastosowanie obornika w dawce około 15–16 t/ha. Generalnie ujmując wszystkie nawozy organiczne wprowadzane do gleby podnoszą poziom materii organicznej gleby przyczyniając się do wzrostu zawartości próchnicy glebowej.

 

Tabela 1. Współczynnik reprodukcji (+) degradacji (-) materii organicznej gleby (wg Eicha i Kundlera 1985)

 

Roślina lub nawóz organiczny

Jednostka

Współczynnik reprodukcji (+) degradacji (-) dla różnych gleb w t materii organicznej na 1 ha

bardzo lekkie i lekkie

średnie

ciężkie

czarne ziemie

Okopowe

1 ha

-1,26

-1,4

-1,54

-1,02

Kukurydza

1 ha

-1,12

-1,15

-1,22

-0,91

Zboża, oleiste

1 ha

-0,49

-0,53

-0,56

-0,38

Strączkowe

1 ha

+0,32

+0,35

+0,38

+0,38

Trawy

1 ha

+0,95

+1,05

+1,16

+1,16

Motylkowate, mieszanki

1 ha

+0,89

+1,96

+2,10

+2,10

Obornik

4-5 t św. masy

+0,35

Gnojowica

10-16 t św. masy

+0,28

Słoma

1 t s.m.

+0,21

 

Przykładowe zmianowanie na średniej glebie z uwzględnieniem takich gatunków jak pszenica ozima, jęczmień jary, rzepak ozimy, kukurydza przedstawia tabela 2. Z wyliczeń wynika, że przyorywanie plonu ubocznego jakim jest słoma podnosi znacząco bilans substancji organicznej gleby i sprawia, że jest on dodatni. W pierwszej kolejności na przyoranie należy przeznaczyć słomę roślin niezbożowych (rzepak, strączkowe) gdyż mają one korzystniejszy skład chemiczny niż słoma zbóż, a także nie są siedliskiem patogenów porażających zboża. Słoma kukurydziana jest szybciej rozkładana niż słoma kłosowych pomimo, że jest ona zaliczana do zbóż, a więc w szybszym tempie odbudowuje materię organiczną gleby.

 

Tabela 2. Przykładowy płodozmian wraz ze współczynnikiem reprodukcji i degradacji materii organicznej gleby.

 

Lp.

Uprawa

Współczynniki reprodukcji/degradacji

Przyoranie słomy

Różnica

I rok

Pszenica ozima

-0,53

+0,21 x 5 t słomy = +1,05

+0,52

II rok

Rzepak ozimy

-0,53,

+0,21 x 4 t słomy = +0,84

+0,31

III rok

Jęczmień jary

-0,53

+0,21 x 4 t słomy = +0,84

+0,31

IV rok

Kukurydza na ziarno

-1,15

+0,21 x 7 t słomy = +1,47

+0,32

Razem

-2,74

+4,20

+1,46

 

Poprawne zmianowanie zmniejsza ilość wymywanych azotanów do wód gruntowych, a także nasilenie erozji gleby. Zwiększony udział roślin ozimych powoduje, że azot azotanowy (forma azotu szybko działająca NO3 jednocześnie łatwo wymywana) nie przedostaje się do środowiska tylko jest wbudowywany w tkanki roślinne. Uprawa roślin strączkowych uruchamia niedostępne dla innych roślin związki mineralne np. fosfor, ponadto wiążą azot atmosferyczny wzbogacając glebę w ten składnik. Mocno rozbudowany system korzeniowy roślin motylkowych np. lucerny poprawia stosunki powietrzno-wodne w glebie, dodatnio wpływa na tworzenie struktury gruzełkowatej (lepsza struktura gruzełkowata gleby – łatwiejsza w uprawie przedsiewna, większe możliwości magazynowania składników pokarmowych, wody).

Na polu doświadczalnym PODR w Szepietowie w zmianowaniu uprawiane są rośliny z grupy zbóż ozimych, rzepak ozimy, groch pastewny oraz kukurydza. Rośliną wysiewaną po zbożu ozimym jest rzepak ozimy, bądź groch pastewny. Następnie po przedplonach dwuliściennych wysiewne są zboża, bądź kukurydza. Plon uboczny rzepaku ozimego i grochu jest przyorywany, natomiast słoma zbóż z reguły zbierana z pola. Pod uprawę kukurydzy na kiszonkę stosowany jest obornik w ilości około 20 t/ha – dzięki temu wyrównuje on straty materii organicznej gleby. Po kilkuletnim zmianowaniu z udziałem roślin strączkowych na polu w Szepietowie można zauważyć zwiększoną aktywność dżdżownic. Są to bardzo cenne organizmy zwane nawet „gigantami świata organizmów glebowych”. Wytwarzane przez nie kanały są bardzo licznie zasiedlane przez populacje wolnożyjących bakterii wiążących azot atmosferyczny. Również samo środowisko przewodu pokarmowego sprzyja rozwojowi mikroorganizmów wytwarzających związki będących elementami próchnicy.

Oprócz aspektów przyrodniczych podczas układania płodozmianu nie można zapomnieć również o ekonomicznej stronie uprawy roślin. W pewnych przypadkach nakłady inwestycyjne na uprawę jednego z gatunków w zmianowaniu są duże, to jednak analizując wynik ekonomiczny dla całego płodozmianu może być korzystny. Pozostające na polu resztki pożniwne dostarczają pewne ilości składników pokarmowych. Znając wartości pozostające na polu wraz z plonem ubocznym możemy zmniejszyć nakłady np. na nawozy mineralne pod przyszłą uprawę bez ryzyka o spadek plonu.

Z przyrodniczego punktu widzenia można stwierdzić, że obowiązuje zasada, która mówi iż: dany gatunek roślin plonuje tym wyżej, im rzadziej jest uprawiany na tym samym polu. Podsumowując, punktem wspólnym integrowanej ochrony roślin i płodozmianu jest fakt, że dobrze odżywiona roślina, rozwijająca się w możliwie najlepszym dla niej środowisku jest bardziej odporna na niekorzystne oddziaływanie organizmów szkodliwych takich jak choroby, szkodniki czy chwasty. Warto więc zadbać o dobrą strukturę gleby, przeliczyć bilans materii organicznej i oszczędzać na chemicznych środkach produkcji, jednocześnie z korzyścią dla środowiska.

Michał Godlewski

Bibliografia:

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie wymagań integrowanej ochrony roślin.

S. Martyniuk, Intensywne technologie a mikroorganizmy glebowe, Farmer 11/2013 str. 54-56

J. Kuś, Rola zmianowania roślin we współczesnym rolnictwie, IUNG Puławy 1995 r.

 

Dzisiaj jest 20.10.2014 godz.